Ağır metaller; çevre, su, gıda, bazı ürünler ve mesleki maruziyetler yoluyla vücuda alınabilen elementlerdir. Kurşun, cıva, arsenik ve kadmiyum sağlık üzerindeki olası etkileri nedeniyle en sık değerlendirilen ağır metaller arasındadır.
Ağır metallere maruz kalmak her zaman zehirlenme anlamına gelmez. Etkiler; metalin türüne, miktarına, maruziyet süresine ve kişinin genel sağlık durumuna göre değişebilir. Bazı durumlarda karın ağrısı, bulantı, halsizlik, baş ağrısı veya nörolojik belirtiler görülebilirken, uzun süreli maruziyet belirgin bir şikâyet olmadan da seyredebilir.
Bu yazıda; ağır metal zehirlenmesinin belirtilerinden, kimlerin risk altında olabileceğinden, ağır metal maruziyetinin hangi testlerle değerlendirileceğinden ve test sonuçlarının nasıl yorumlandığından bahsedeceğiz.
Ağır Metal Zehirlenmesi Nedir?
Ağır metal zehirlenmesi, kurşun, cıva, arsenik veya kadmiyum gibi belirli metallerin vücuda alınması ve maruziyet düzeyine bağlı olarak sağlık üzerinde olumsuz etkilerin ortaya çıkması durumudur. Etkiler kısa sürede yüksek miktarda maruziyet sonrasında gelişebileceği gibi, daha düşük miktarlara uzun süre maruz kalınması sonucunda da ortaya çıkabilir.
Ağır metaller vücuda farklı yollarla girebilir. Kirlenmiş su veya gıdaların tüketilmesi, metal içeren toz veya dumanların solunması, bazı mesleklerde doğrudan temas ve çevresel kaynaklar bunlar arasında yer alabilir.
Her ağır metal vücutta aynı şekilde davranmaz. Örneğin, bir metal daha çok sinir sistemiyle ilişkili etkiler oluşturabilirken, başka bir metalin uzun süreli maruziyetinde böbrek fonksiyonları ön plana çıkabilir. Bu nedenle “ağır metal zehirlenmesi” tek bir klinik tablo olarak değerlendirilmemelidir.
Ağır metal zehirlenmesi nasıl oluşabilir?
Ağır metal zehirlenmesi, yüksek miktarda kısa süreli veya daha düşük miktarda uzun süreli maruziyet sonucunda gelişebilir. Metaller vücuda kirlenmiş su ve gıdalar, metal içeren toz veya dumanların solunması ve bazı ürünlerle temas yoluyla alınabilir. Mesleki maruziyet ve kurşun içerebilen eski boyalar da olası kaynaklar arasındadır.
Maruziyet şüphesinde belirtilerin yanı sıra kişinin işi, yaşadığı çevre ve olası temas kaynakları birlikte değerlendirilir.
Akut ve kronik ağır metal maruziyeti arasındaki fark nedir?
Akut maruziyet, genellikle kısa süre içinde daha yüksek miktarda ağır metalle karşılaşmayı; kronik maruziyet ise daha düşük düzeylerde ancak uzun süre devam eden teması ifade eder.
Özellik | Akut Maruziyet | Kronik Maruziyet |
Maruziyet süresi | Kısa sürede gerçekleşir. | Aylar veya yıllar boyunca devam edebilir. |
Maruziyet miktarı | Daha yüksek miktarda olabilir. | Daha düşük ancak tekrarlayan miktarlarda olabilir. |
Belirtilerin başlangıcı | Daha kısa sürede ortaya çıkabilir. | Yavaş gelişebilir veya uzun süre fark edilmeyebilir. |
Olası belirtiler | Bulantı, kusma, karın ağrısı veya nörolojik belirtiler görülebilir. | Halsizlik, bilişsel değişiklikler veya organ fonksiyonlarıyla ilişkili bulgular gelişebilir. |
Test yaklaşımı | Yakın dönem maruziyeti gösterebilecek testler önem kazanabilir. | Metalin türüne göre uzun dönem maruziyeti değerlendiren testlerden yararlanılabilir. |
Akut ve kronik maruziyet ayrımı, hangi laboratuvar testinin ne zaman yapılacağının belirlenmesinde de önemlidir.
Hangi Ağır Metaller Zehirlenmeye Neden Olabilir?
Ağır metal maruziyeti denildiğinde en sık kurşun, cıva, arsenik ve kadmiyum değerlendirilir. Ancak bu metallerin maruziyet kaynakları ve vücut üzerindeki etkileri birbirinden farklıdır.
Ağır Metal | Olası Maruziyet Kaynakları | Etkilenebilecek Sistemler |
Kurşun | Eski boya ve yapı malzemeleri, akü/batarya, metal ve bazı endüstriyel işler | Sinir sistemi, kan sistemi, böbrekler |
Cıva | Bazı endüstriyel süreçler, cıva içeren maddeler ve cıvanın türüne göre bazı gıdalar | Sinir sistemi, böbrekler |
Arsenik | Kirlenmiş su, bazı çevresel ve mesleki kaynaklar | Sindirim sistemi, sinir sistemi, cilt |
Kadmiyum | Sigara dumanı, metal ve batarya endüstrisi, bazı mesleki maruziyetler | Böbrekler, solunum sistemi |
Ağır Metal Zehirlenmesi Belirtileri Nelerdir?
Ağır metal zehirlenmesinde halsizlik, baş ağrısı, karın ağrısı, bulantı, kusma, uyuşma veya karıncalanma gibi farklı belirtiler görülebilir. Ancak belirtiler metalin türüne, maruziyet miktarına ve maruziyet süresine göre değişir.
Ağır metal maruziyetinde görülebilecek belirtiler genel olarak şöyle özetlenebilir:
Belirti Grubu | Görülebilecek Belirtiler |
Genel belirtiler | Halsizlik, yorgunluk, iştahsızlık |
Sindirim sistemi | Karın ağrısı, bulantı, kusma, kabızlık veya ishal |
Sinir sistemi | Baş ağrısı, uyuşma, karıncalanma, titreme, konsantrasyon güçlüğü |
Kas sistemi | Kas güçsüzlüğü veya hareketlerle ilişkili değişiklikler |
Böbrekler | Bazı ağır metallerde böbrek fonksiyonlarında değişiklikler |
Kan sistemi | Bazı maruziyetlerde kansızlık veya kan hücreleriyle ilişkili değişiklikler |
Solunum sistemi | Solunum yoluyla gerçekleşen bazı maruziyetlerde öksürük veya solunumla ilişkili belirtiler |
Bu belirtiler yalnızca ağır metal zehirlenmesine özgü değildir. Örneğin, halsizlik, baş ağrısı, karın ağrısı veya konsantrasyon güçlüğü çok sayıda farklı sağlık durumunda görülebilir.
Bu nedenle, belirtilerin varlığı tek başına ağır metal zehirlenmesini göstermez. Özellikle belirtilere bilinen bir mesleki, çevresel veya ev içi maruziyet öyküsü eşlik ediyorsa, hekim değerlendirmesiyle uygun laboratuvar testlerinden yararlanılabilir.
Ağır metal zehirlenmesi belirti vermeden gelişebilir mi?
Bazı ağır metal maruziyetlerinde belirgin bir belirti görülmeyebilir. Özellikle düşük düzeyli veya uzun süre devam eden maruziyetlerde belirtiler yavaş gelişebilir ve başka sağlık sorunlarıyla karıştırılabilir.
Kurşun maruziyeti bunun önemli örneklerinden biridir. Özellikle çocuklarda kurşun maruziyeti belirgin bir yakınma olmadan bulunabilir. Bu nedenle olası maruziyet durumunda yalnızca belirtilerin ortaya çıkmasını beklemek yerine maruziyet öyküsünün değerlendirilmesi önemlidir.
Kronik maruziyetlerde ortaya çıkan halsizlik, dikkat ve konsantrasyon sorunları, karın rahatsızlığı veya nörolojik belirtiler de ağır metallere özgü olmadığından, olası kaynak bilinmediğinde maruziyetin fark edilmesi zorlaşabilir.
Kurşun, Cıva, Arsenik ve Kadmiyum Zehirlenmesinin Belirtileri Farklı mıdır?
Ağır metal maruziyetinde görülebilecek belirtiler metalin türüne göre farklılık gösterebilir. Aynı zamanda maruziyet miktarı, süresi ve metalin vücuda giriş yolu da belirtilerin şeklini etkileyebilir.
Metal | Öne Çıkabilecek Belirtiler veya Bulgular |
Kurşun | Karın ağrısı, kabızlık, baş ağrısı, halsizlik, irritabilite, hafıza veya konsantrasyonla ilişkili değişiklikler, el ve ayaklarda uyuşma-karıncalanma |
Cıva | Titreme, uyuşma veya karıncalanma, kas güçsüzlüğü ve sinir sistemiyle ilişkili değişiklikler |
Arsenik | Bulantı, kusma, karın ağrısı, ishal, nörolojik belirtiler; uzun dönem maruziyette bazı cilt değişiklikleri |
Kadmiyum | Maruziyet yoluna göre solunum sistemi bulguları; uzun dönem maruziyette böbrek fonksiyonlarıyla ilişkili değişiklikler |
Örneğin, yüksek düzeyde kısa süreli kurşun maruziyetinde karın ağrısı, bulantı, baş ağrısı ve nörolojik belirtiler görülebilirken, uzun süreli maruziyette belirtiler daha yavaş ortaya çıkabilir.
Cıvada ise maruziyetin elemental, inorganik veya organik cıva ile gerçekleşmesi klinik tabloyu değiştirebilir. Bu nedenle yalnızca “cıva yüksekliği” ifadesi üzerinden tüm maruziyetleri aynı şekilde değerlendirmek doğru değildir.
Arsenik ve kadmiyumda da benzer şekilde maruziyetin süresi ve kaynağı önem taşır. Bu nedenle belirtilerden hangi ağır metalin sorumlu olduğunu belirlemek için yalnızca klinik tabloya bakılmaz; maruziyet öyküsü ve uygun laboratuvar testleri birlikte değerlendirilir.
Kimler Ağır Metal Maruziyeti Açısından Risk Altında Olabilir?
Ağır metal maruziyeti riski, meslek, yaşanılan çevre, kullanılan ürünler ve olası temas kaynaklarına göre değişebilir.
Risk Grubu | Olası Maruziyet Kaynağı |
Metal ve maden sektöründe çalışanlar | Metal işleme, eritme, döküm ve madencilik faaliyetleri |
Akü ve batarya sektöründe çalışanlar | Kurşun ve kadmiyum içeren materyaller |
Kaynak ve sanayi çalışanları | Metal içeren toz, duman ve partiküller |
Geri dönüşüm sektöründe çalışanlar | Elektronik atıklar ve metal içeren ürünler |
Eski yapılarda yaşayan veya çalışanlar | Kurşun içerebilen eski boya ve boya tozları |
Sigara dumanına maruz kalanlar | Tütün dumanındaki kadmiyum |
Çevresel maruziyeti bulunanlar | Kirlenmiş su, toprak veya sanayi kaynaklı kirlilik |
Çocuklar | Özellikle kurşun içeren boya, toz ve diğer çevresel kaynaklar |
Mesleki maruziyeti olan kişilerle yaşayanlar | İş kıyafeti, ayakkabı veya ekipmanlarla eve taşınabilen metal içeren tozlar |
Metal, maden, üretim veya geri dönüşüm gibi alanlarda çalışanların sağlık kontrolleri, yaptıkları iş ve olası maruziyetleri dikkate alınarak planlanabilir. Çalışan sağlığı değerlendirmeleri hakkında daha fazla bilgi için Periyodik Sağlık Testleri Nelerdir? yazımıza göz atabilirsiniz.
Ağır Metal Zehirlenmesi Hangi Testlerle Anlaşılır?
Ağır metal zehirlenmesinin değerlendirilmesinde şüphelenilen metale göre kan veya idrar testlerinden yararlanılır. Her metal için aynı test veya aynı numune türü uygun olmadığından, test seçimi maruziyet öyküsüne göre yapılmalıdır.
Örneğin:
Şüphelenilen Metal | Değerlendirmede Kullanılabilecek Test |
Kurşun | Kan kurşun düzeyi |
Cıva | Maruziyet türüne göre kan veya idrarda cıva |
Arsenik | Özellikle yakın dönem maruziyetinde idrarda arsenik |
Kadmiyum | Maruziyetin süresine göre kan veya idrarda kadmiyum |
Ağır metal maruziyetinden şüphelenildiğinde kullanılacak test; maruziyetin türüne, süresine ve araştırılan metale göre değişebilir. Başlıca test yöntemleri şunlardır:
Test Yöntemi | Ne İçin Kullanılabilir? |
Kan ağır metal testi | Özellikle yakın zamanda gerçekleşen veya akut ağır metal maruziyetlerinin değerlendirilmesinde kullanılabilir. |
İdrar ağır metal testi | Bazı metallerde yakın dönem veya daha uzun süreli maruziyetin ve vücuttan atılımın değerlendirilmesinde kullanılabilir. |
24 saatlik idrar testi | Belirli ağır metallerin idrarla atılımının belirli bir süre boyunca değerlendirilmesini sağlar. Özellikle arsenik gibi bazı metallerde tercih edilebilir. |
Saç analizi | Bazı metallerde geçmiş maruziyet hakkında bilgi sağlayabilse de klinik kullanımı sınırlıdır ve kan veya idrar testlerinin yerine geçmez. |
Ağır metal testi kanla mı, idrarla mı yapılır?
Ağır metal testleri kan veya idrar örneğiyle yapılabilir. Uygun numune türü, araştırılan metale ve olası maruziyetin ne zaman gerçekleştiğine göre değişir. Bu nedenle test öncesinde maruziyet öyküsünün hekimle paylaşılması önemlidir.
Ağır Metal Test Süreci Hakkında Bilgi mi Arıyorsunuz?
Hekiminiz tarafından istenen kurşun, cıva, arsenik, kadmiyum veya diğer ağır metal testlerinin hangi numuneyle yapıldığı, test öncesi hazırlık koşulları ve numune alma süreci hakkında bilgi almak için Özel Birim Laboratuvarı ile iletişime geçebilirsiniz.
Ağır Metal Testi Sonuçları Nasıl Değerlendirilir?
Ağır metal testi sonuçları, ölçülen metal, kullanılan numune, maruziyet zamanı ve kişinin klinik durumu birlikte dikkate alınarak değerlendirilir. Tek bir yüksek sonuç, zehirlenmenin şiddetini tek başına göstermez.
Değerlendirilen Nokta | Neden Önemlidir? |
Ölçülen ağır metal | Kurşun, cıva, arsenik ve kadmiyum için değerlendirme farklı olabilir. |
Numune türü | Kan ve idrar testleri maruziyet hakkında farklı bilgiler sağlayabilir. |
Maruziyet zamanı | Yakın dönem veya uzun süreli maruziyet test sonucunun yorumunu etkileyebilir. |
Maruziyet öyküsü | Mesleki veya çevresel temas sonuçların değerlendirilmesinde önemlidir. |
Belirtiler | Test sonucu kişinin mevcut şikâyetleriyle birlikte ele alınır. |
Diğer testler | Böbrek ve karaciğer fonksiyonları gibi laboratuvar bulguları değerlendirmeyi destekleyebilir. |
Ağır metal değerinin yüksek çıkması ne anlama gelebilir?
Ağır metal değerinin yüksek çıkması, kişinin ilgili metale normalden daha fazla maruz kalmış olabileceğini gösterebilir; ancak sonucun anlamı metalin türüne ve yapılan teste göre değişir.
Yüksek bir sonuç değerlendirilirken şu sorular önemlidir:
- Hangi metal yüksek bulundu?
- Test kanla mı, idrarla mı yapıldı?
- Maruziyet ne zaman gerçekleşmiş olabilir?
- Maruziyet devam ediyor mu?
- Sonucu etkileyebilecek gıda, meslek veya çevresel faktörler var mı?
- Kişide ağır metal maruziyetiyle ilişkili olabilecek belirtiler bulunuyor mu?
- Böbrek, karaciğer veya kan değerlerinde eşlik eden değişiklikler var mı?
Örneğin, total idrar arsenik değerinin yüksek olması her zaman toksik arsenik maruziyetini göstermez. Yakın zamanda tüketilen bazı deniz ürünlerinde bulunan daha az toksik organik arsenik formları total sonucu yükseltebilir. Böyle durumlarda arsenik türlerinin ayrıldığı daha ayrıntılı testler veya uygun zamanda tekrar değerlendirme gerekebilir.
Ağır Metal Testi Ne Zaman Yapılabilir?
Ağır metal testi, bilinen veya şüphelenilen bir ağır metal maruziyeti olduğunda ya da kişinin belirtileri ve öyküsü belirli bir metalle teması düşündürdüğünde değerlendirilebilir.
Özellikle şu durumlarda ağır metal testi gündeme gelebilir:
- Kurşun, cıva, arsenik veya kadmiyumla bilinen temas varsa,
- Metal, maden, kaynak, akü, batarya veya benzeri sektörlerde çalışılıyorsa,
- İş yerinde ağır metal maruziyeti saptanmışsa,
- Aynı ev veya çalışma ortamındaki başka bir kişide maruziyet belirlenmişse,
- Kirlenmiş su veya çevresel bir kaynakla temas şüphesi bulunuyorsa,
- Eski boya veya kurşun içerebilecek yapı malzemelerine yoğun maruziyet söz konusuysa,
- Açıklanamayan karın ağrısı, nörolojik belirtiler veya diğer bulgulara olası ağır metal maruziyeti eşlik ediyorsa,
- Hekim kişinin sağlık ve maruziyet öyküsüne göre belirli bir ağır metalden şüpheleniyorsa.
Ağır metalle temastan hemen sonra test yapılması her metal için doğru yaklaşım olmayabilir. Metalin vücuttaki dağılımı ve atılım süresi farklı olduğu için testin zamanlaması da değişebilir.
Örneğin, arsenik yakın dönem maruziyet sonrasında idrarla hızla atılabildiğinden, örneğin uygun zamanda alınması önemlidir. Cıva ve kadmiyumda ise kullanılacak kan veya idrar testinin anlamı maruziyet türüne ve süresine göre farklılaşabilir.
Bu nedenle, test zamanlaması, “maruziyetten kaç gün sonra?” şeklinde tüm ağır metaller için geçerli tek bir süreyle açıklanamaz.
Ağır Metal Maruziyetinden Korunmak İçin Neler Yapılabilir?
Ağır metal maruziyetinden korunmada temel amaç, maruziyet kaynağını belirlemek ve temasın mümkün olduğunca azaltılmasını sağlamaktır. Alınabilecek önlemler kişinin işine, yaşadığı çevreye ve maruz kalınan metale göre değişebilir.
- Mesleki koruyucu ekipman kullanılmalıdır: Metal tozu, dumanı veya partikülleriyle çalışılan ortamlarda iş güvenliği kurallarına uygun maske, eldiven ve diğer ekipmanlar kullanılmalıdır.
- İş kıyafetleriyle eve girilmemelidir: Ağır metal içeren tozların iş kıyafeti, ayakkabı veya ekipmanlarla eve taşınması aile bireylerinin de maruz kalmasına neden olabilir.
- Çalışma alanında hijyene dikkat edilmelidir: Ağır metal kullanılan ortamlarda yemek yemeden veya sigara kullanmadan önce eller uygun şekilde temizlenmelidir.
- Şüpheli su kaynakları değerlendirilmelidir: Özellikle arsenik açısından riskli bölgelerde içme suyunun güvenilir kaynaklardan sağlanması önemlidir.
- Çocukların eski boya ve boya tozlarına erişimi sınırlandırılmalıdır: Eski yapılarda kurşun içeren boya olasılığı dikkate alınmalıdır.
- Sigara dumanından uzak durulmalıdır: Sigara dumanı kadmiyum başta olmak üzere bazı toksik maddelere maruziyet kaynaklarından biridir.
- Kaynağı belirsiz ürünlerde dikkatli olunmalıdır: İçeriği bilinmeyen bazı kozmetik, geleneksel ürün veya takviyelerde ağır metal bulunma riski olabilir.
- Şüpheli maruziyet durumunda tıbbi değerlendirme alınmalıdır: Gelişigüzel “ağır metal detoksu” veya benzeri uygulamalar yerine, önce hangi metale maruz kalındığının ve klinik değerlendirme gerekip gerekmediğinin belirlenmesi gerekir.
Korunmada en önemli adımlardan biri, ağır metal düzeyini yalnızca ölçmek değil, maruziyet devam ediyorsa kaynağı belirleyerek teması azaltmaktır.
Özel Birim Laboratuvarı’nda Ağır Metal Testleri
Özel Birim Laboratuvarı’nda hekim tarafından istenen ağır metal testleri, araştırılan metal ve uygun numune türüne göre gerçekleştirilebilir. Kurşun, cıva, arsenik, kadmiyum ve diğer elementlerin değerlendirilmesinde test türüne göre kan veya idrar örneğinden yararlanılabilir.
Ağır metal maruziyetinin vücut üzerindeki olası etkilerinin değerlendirilmesi gerektiğinde, hekim istemine göre hemogram, böbrek fonksiyon testleri, karaciğer fonksiyon testleri, elektrolitler ve diğer biyokimya testleri de ağır metal analizlerine eşlik edebilir.
Test öncesi hazırlık koşulları, kullanılacak numune ve sonuçlanma süresi yapılacak analize göre değişebilir. Bu nedenle numune vermeden önce istenen ağır metal testi için laboratuvardan bilgi alınması önerilir.
Ağır Metal Test Süreci Hakkında Bilgi Alın
Hekiminiz tarafından istenen ağır metal testlerinin hazırlık koşulları, uygun numune türü ve örnek alma süreci hakkında bilgi almak için Özel Birim Laboratuvarı ile iletişime geçebilirsiniz.
Ağır Metal Zehirlenmesi Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
- Vücutta ağır metal olduğu nasıl anlaşılır?
Vücutta ağır metal maruziyetinin değerlendirilmesi yalnızca belirtilere bakılarak yapılmaz. Kişinin maruziyet öyküsüne göre kan veya idrarda kurşun, cıva, arsenik, kadmiyum gibi belirli metaller ölçülebilir.
- Ağır metal zehirlenmesi kan tahlilinde çıkar mı?
Bazı ağır metaller kan tahliliyle değerlendirilebilir, ancak her ağır metal için kan testi en uygun yöntem değildir. Örneğin, kurşun için kan testi temel yöntemlerden biriyken, arsenik ve bazı cıva maruziyetlerinde idrar testi daha uygun olabilir.
- Ağır metal testi hangi durumlarda yapılabilir?
Bilinen mesleki veya çevresel maruziyet, belirli bir metalle temas, aynı ortamda başka kişilerde maruziyet saptanması veya belirtilere olası ağır metal temasının eşlik etmesi durumunda hekim tarafından ağır metal testi istenebilir.
- Ağır metal testi için açlık gerekir mi?
Ağır metal testlerinin tamamı için geçerli tek bir açlık kuralı bulunmaz. Hazırlık koşulları ölçülecek metale, numune türüne ve testle birlikte yapılacak diğer kan tahlillerine göre değişebileceğinden, laboratuvardan önceden bilgi alınmalıdır.
- Kurşun zehirlenmesi nasıl anlaşılır?
Kurşun maruziyetinin değerlendirilmesinde kan kurşun düzeyi temel laboratuvar testidir. Belirtiler tek başına yeterli değildir; özellikle çocuklarda kurşun maruziyeti belirgin bir belirti olmadan da görülebilir.
- Cıva zehirlenmesi nasıl anlaşılır?
Cıva maruziyeti, maruziyet öyküsü ve uygun kan veya idrar testleriyle değerlendirilebilir. Kullanılacak test, cıvanın türüne ve maruziyetin yakın zamanda mı yoksa daha uzun süredir mi devam ettiğine göre değişebilir.
- Arsenik zehirlenmesi hangi testle anlaşılır?
Yakın dönem arsenik maruziyetinin değerlendirilmesinde özellikle idrarda arsenik ölçümü kullanılabilir. Yakın zamanda deniz ürünü tüketimi total arsenik sonucunu etkileyebileceğinden bu bilginin hekim ve laboratuvarla paylaşılması önemlidir.
- Çocuklarda ağır metal testi yapılabilir mi?
Evet. Özellikle kurşun gibi metaller açısından riskli bir maruziyet öyküsü bulunan çocuklarda hekim değerlendirmesiyle uygun testler yapılabilir. Çocuklarda hangi metalin araştırılacağı olası maruziyet kaynağına göre belirlenmelidir.
- Ağır metal testi tek başına yeterli midir?
Her durumda yeterli olmayabilir. Ağır metal düzeyinin yanı sıra kişinin belirtileri, maruziyet kaynağı ve süresi değerlendirilir; gerekli durumlarda hemogram, böbrek ve karaciğer fonksiyon testleri veya diğer biyokimya testlerinden yararlanılabilir.
Referanslar:
- Cleveland Clinic: https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/23424-heavy-metal-poisoning-toxicity
- Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/Metal_toxicity
